Onafhankelijk, echt! Echt?

Van dubbele pet naar garderobe

Wie een tijdje meeloopt in de digitalisering van de zorg, ziet steeds dezelfde mensen en organisaties op verschillende plekken terugkomen. Bij VWS, landelijke programma’s, zorgverzekeraars, adviesbureaus, zorgorganisaties, leveranciers en allerlei samenwerkingsverbanden.

Daar is overigens een heel begrijpelijke verklaring voor. De vraagstukken zijn complex, de groep mensen met veel inhoudelijke kennis is relatief klein en juist die mensen worden daarom steeds opnieuw gevraagd. Hun kennis is waardevol en we hebben die hard nodig.

Maar dat iets logisch is, maakt het nog niet verstandig.

Het wordt ingewikkeld wanneer dezelfde partijen meerdere rollen binnen hetzelfde vraagstuk vervullen. Er zijn adviesbureaus die in opdracht van de overheid onderzoeken welke richting nodig is, adviseren over beleid en architectuur en vervolgens elders betrokken zijn bij de concrete uitwerking van diezelfde architectuur. Andere partijen adviseren over oplossingen, begeleiden zorgorganisaties bij de implementatie en brengen zelf oplossingen op de markt.

Iedere rol afzonderlijk is waarschijnlijk prima uit te leggen. Maar onderzoeker, beleidsadviseur, architect, implementatiepartner, leverancier en deelnemer aan de uitwerking binnen hetzelfde speelveld? Dan hebben we het niet meer over een dubbele pet. Dan hebben we een garderobe.

Het probleem daarvan zit niet alleen in mogelijke commerciële belangen. Voor wie meedenkt over de probleemdefinitie, adviseert over de architectuur en vervolgens betrokken is bij de uitwerking daarvan, wegen eerdere overtuigingen, keuzes en relaties mee in het gesprek. Dan moet je van goede huizen komen om objectief te blijven. Ook wanneer iedereen met de beste intenties aan tafel zit.

Dat is geen verwijt aan de mensen die dit werk doen. Het is een reden om het systeem beter te organiseren.

Goede intenties zijn geen functiescheiding

Mensen kunnen heel goed proberen verschillende rollen van elkaar te scheiden, maar niemand laat zijn kennis, overtuigingen en eerdere keuzes bij de deur achter zodra hij een andere vergadering binnenloopt.

Als je lang aan een bepaalde oplossingsrichting hebt gewerkt, kijk je anders naar alternatieven. Als je hebt meegeschreven aan een architectuur, is de kans groot dat je ook gelooft in de uitgangspunten daarvan. En als je daarna betrokken bent bij een programma dat die architectuur concreet moet maken, begin je niet met een leeg vel papier.

Dat is volstrekt menselijk.

Het is ook precies waarom we functiescheiding en checks and balances hebben bedacht. Niet omdat mensen niet integer zijn, maar omdat een goed systeem niet afhankelijk hoort te zijn van het vermogen van individuele mensen om hun verschillende rollen volledig van elkaar te scheiden.

Ondertussen maken we behoorlijk fundamentele keuzes

En dat is niet onschuldig, want we nemen op dit moment besluiten over databeschikbaarheid, generieke functies, landelijke infrastructuur, EHDS en initiatieven zoals Cumuluz. Keuzes die mede bepalen hoe de digitale zorg de komende jaren wordt ingericht.

Daarbij loopt voortdurend een fundamentele discussie door alles heen: wat organiseren we publiek en wat laten we aan de markt?

Die grens is lang niet altijd helder. Toch worden ondertussen architecturen ontworpen, programma’s ingericht en oplossingen uitgewerkt. Als dezelfde mensen op meerdere van die plekken terugkomen, wordt het steeds lastiger om nog te onderscheiden waar onafhankelijk advies eindigt en waar commitment aan een gekozen richting begint.

En juist daar ontstaat wrijving.

En dan ‘willen de leveranciers weer niet’

Wanneer leveranciers vragen waarom iets publiek wordt georganiseerd, waarom voor een bepaalde architectuur wordt gekozen, waar infrastructuur ophoudt en functionaliteit begint of onder welke voorwaarden marktpartijen kunnen aansluiten, wordt dat soms vertaald naar: “de leveranciers willen weer niet.”

Dat is te makkelijk.

Natuurlijk heeft Nedap net als andere leveranciers commerciële belangen. Die moeten wat ons betreft gewoon op tafel liggen. Maar vragen om duidelijke spelregels is iets anders dan niet willen samenwerken. Zeker nu rollen op steeds meer plekken door elkaar lopen. Een voorbeeld hiervan is de situatie de we zien ontstaan rond zorgverzekeraars zien we een combinatie van financiering, contractering en betrokkenheid bij de ontwikkeling en soms het beheer van landelijke voorzieningen. Dat maakt het niet verkeerd, maar wel relevant om scherp te zijn op de rol van waaruit keuzes worden gemaakt.

Misschien moeten we het iets eenvoudiger maken

We hoeven niet te voorkomen dat deskundige mensen ooit meerdere rollen hebben. Dat is in een relatief kleine wereld met specialistische kennis waarschijnlijk onrealistisch en misschien zelfs onwenselijk. Maar we moeten wel veel scherper zijn op welke rollen we tegelijkertijd acceptabel vinden.

Wie onafhankelijk onderzoek doet, moet onafhankelijk kunnen onderzoeken. Wie de overheid adviseert over beleid en architectuur, moet dat kunnen doen zonder belang bij de gekozen uitwerking. Wie een oplossing ontwikkelt of implementeert, mag daar uiteraard geld aan verdienen, maar moet niet tegelijkertijd de onafhankelijke partij kunnen zijn die adviseert dat juist die richting nodig is.

En voordat we met elkaar oplossingen gaan ontwerpen, moet helder zijn welk deel we publiek willen organiseren en waar we ruimte laten aan de markt. Niet ingewikkelder dan dat.

Want uiteindelijk gaat dit niet over de integriteit van individuele mensen. Het gaat over de vraag of we een systeem hebben ingericht waarin verschillende belangen voldoende van elkaar te onderscheiden zijn. Dat lijkt me een redelijk bescheiden eis.

Goede intenties zijn belangrijk. Maar een eerlijk speelveld moet niet afhankelijk zijn van de vraag welke pet iemand die dag op heeft.